گزارش‌های تازه از تشدید کمبود بنزین و گازوئیل در ایران نشان می‌دهد بحران سوخت از مرحله هشدار گذشته و به یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی و امنیتی حکومت ایران تبدیل شده که هم‌زمان با ادامه تهدیدهای دونالد ترامپ و افزایش احتمال شعله‌ور شدن دوباره جنگ، نشانه‌های آن در مصاحبه‌های مدیران، قطعیت یافتن افزایش چشمگیر قیمت سوخت و نگرانی فزاینده مردم آشکار شده است.

وب‌سایت اکسیوس به نقل از مقام‌های آمریکایی گزارش داده که ارزیابی‌های اطلاعاتی واشنگتن نشان می‌دهد فشار تحریم‌ها و محاصره اقتصادی در جنوب، ممکن است بیش از حملات نظامی به جمهوری اسلامی ایران آسیب وارد کند. بر اساس این گزارش، کمبود بنزین در ایران، با وجود برخورداری این کشور از ذخایر عظیم نفت و گاز، به یکی از نشانه‌های اصلی تعمیق بحران اقتصادی تبدیل شده است.

مقام‌های آمریکایی به اکسیوس گفته‌اند که مشکلات اقتصادی، کمبود منابع مالی و اختلال در تامین سوخت، توان حکومت را برای اداره شرایط داخلی و تامین هزینه‌های نظامی کاهش داده و ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا هم حاکی از آن است که جمهوری اسلامی ایران بیش از توقف حملات نظامی، به دسترسی دوباره به منابع مالی و کاهش فشار اقتصادی نیاز دارد.

این گزارش در حالی منتشر شد که حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فراورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی، نیز روز دوشنبه درباره «کمبود جدی بنزین» در ایران هشدار داد و اعلام کرد اکنون روزانه با نزدیک به ۲۰ میلیون لیتر کسری بنزین در ایران مواجهیم.

به گفته حسینی، تولید روزانه پالایشگاه‌های ایران حدود ۱۱۰ میلیون لیتر است، در حالی که مصرف روزانه به حدود ۱۳۰ میلیون لیتر می‌رسد. این شکاف تاکنون از طریق ذخایر یا واردات جبران می‌شد، اما جنگ، محاصره بندرهای جنوب، کمبود منابع ارزی، محدودیت‌های منطقه‌ای و حملات به پالایشگاه‌های روسیه تامین بنزین از خارج را تقریبا «غیرممکن» کرده‌اند.

او همچنین تاکید کرد که پتروشیمی‌ها نمی‌توانند راه‌حلی پایدار برای این کمبود باشند و دولت نیز منابع مالی کافی برای ادامه واردات گسترده بنزین ندارد. به گفته این مقام صنفی، جمع‌آوری کارت‌ سوخت‌ها، محدود کردن استفاده از کارت جایگاه‌ها و مطرح شدن دوباره افزایش قیمت نشان می‌دهد دولت درصدد است بخشی از هزینه سنگین تامین سوخت را به مصرف‌کنندگان منتقل کند.

با این حال این وضعیت حاصل دو جنگ اخیر نیست. فساد، فرسودگی پالایشگاه‌ها، عقب‌ ماندن ظرفیت تولید از رشد مصرف، بی‌توجهی دولت‌ها در دهه‌های اخیر به بهسازی زیرساخت‌ها، خودروهای پرمصرف تولید داخل و فرسوده ناوگان حمل‌ونقل، قاچاق سوخت و توسعه‌نیافتگی شبکه حمل‌ونقل عمومی، طی سال‌ها کمبود بنزین را در ایران عمیق‌تر کرده‌اند. جنگ و محدودیت واردات اکنون بحرانی قدیمی را به نقطه‌ای رسانده‌اند که ادامه پنهان کردن آن برای دولت دشوار شده است.

هم‌زمان ویدیوهایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شدند که صف طولانی کامیون‌ها و خودروهای باری برای دریافت گازوئیل در شهرهای مختلف ایران را نشان می‌دهند. البته پیامد کمبود گازوئیل نیز تنها متوقف ماندن خودروهای باری نیست و افزایش زمان انتظار کامیون‌ها، کاهش تعداد سفرها و بالا رفتن هزینه حمل‌ونقل در نهایت به افزایش قیمت مواد غذایی، کالاهای مصرفی و محصولات صنعتی منجر خواهد شد که هزینه آن را بار دیگر مصرف‌کننده نهایی باید بپردازد.

از سوی دیگر، کاربران شبکه‌های اجتماعی از تشکیل صف‌ بنزین در شماری از جایگاه‌های تهران خبر داده‌اند. نگرانی از آغاز دوباره حملات آمریکا، احتمال اختلال در عرضه و شایعات مربوط به افزایش ناگهانی قیمت بنزین، بسیاری از رانندگان را به پر کردن باک خودروها و ذخیره سوخت سوق داده است. همین افزایش تقاضای ناگهانی می‌تواند فشار بر شبکه توزیع را بیشتر و کمبود موجود را تشدید کند.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت مسعود پزشکیان، روز شنبه سوم مرداد، اعلام کرد که تغییر قیمت یا سهمیه‌بندی مصرف بنزین «یقینی و قطعی» است. او گفت دولت برای «تراز کردن بنزین» (تراز و ناترازی عبارت‌هایی است که مقامات حکومت ایران به جای کمبود و نبود بنزین، آب و برق به‌کار می‌برند) ناچار است راهکارهای تازه‌ای در زمینه مدیریت مصرف اتخاذ کند، اما مشخص نکرد افزایش قیمت یا محدودیت‌های جدید از چه زمانی و با چه سازوکاری اجرا خواهند شد.

محمدصادق عظیمی‌فر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فراورده‌های نفتی، نیز پیش‌تر هشدار داده بود که در صورت تداوم محدودیت تولید و واردات، ممکن است برای «حفظ پایداری عرضه سوخت» تصمیم‌های جدیدی اتخاذ شود.

این اظهارات احتمال افزایش نرخ سوم بنزین از پنج هزار تومان به ۱۰ هزار تومان یا کاهش سهمیه‌های یارانه‌ای را تقویت کرد. دولت هنوز جزئیات تصمیم نهایی را اعلام نکرده است، اما مقام‌های آن آشکارا می‌کوشند افکار عمومی را برای افزایش قیمت یا اعمال محدودیت‌های گسترده‌تر آماده کنند.

پیش از این نیز دو نماینده مجلس و شماری از رسانه‌های حکومتی از اصرار سازمان برنامه و بودجه برای دو برابر کردن نرخ سوم بنزین خبر داده بودند. بر اساس این طرح، سهمیه ۶۰ لیتری با نرخ هزار و ۵۰۰ تومان و ۷۰ لیتر بعدی با نرخ سه هزار تومان احتمالا حفظ می‌شود، اما بنزین مازاد با قیمت ۱۰ هزار تومان عرضه خواهد شد.

با این حال تجربه اجرای نرخ سوم پنج هزار تومانی نشان داد که افزایش قیمت به‌تنهایی مصرف را به‌طور محسوسی کاهش نمی‌دهد. بسیاری از مردم برای رفت‌وآمد روزانه گزینه‌ای جز استفاده از خودرو شخصی ندارند، زیرا شبکه مترو، اتوبوس و حمل‌ونقل عمومی در بخش بزرگی از کشور ناکافی یا فرسوده است. خودروهای تولید داخل نیز همچنان چند برابر نمونه‌های استاندارد جهانی سوخت مصرف می‌کنند.

مقام‌های جمهوری اسلامی ایران معمولا قیمت پایین بنزین در ایران را با نرخ سوخت در اروپا مقایسه می‌کنند، اما تفاوت شدید درآمدها را نادیده می‌گیرند. حقوق ماهانه ۲۰ میلیون تومانی یک کارگر ایرانی با نرخ فعلی ارز حدود ۹۳ یورو است، در حالی که حداقل دستمزد در بسیاری از کشورهای اروپایی به بیش از یک هزار و ۵۰۰ تا دو هزار یورو می‌رسد و ساکنان اروپا علاوه بر درآمد بالاتر، به خودروهای کم‌مصرف و شبکه گسترده قطار، تراموا، مترو و اتوبوس دسترسی دارند.

افزایش قیمت بنزین در ایران حتی اگر تنها مصرف‌کنندگان بالاتر از سهمیه را هدف قرار دهد، به‌سرعت در کرایه تاکسی، هزینه حمل‌ونقل کالا و قیمت مواد غذایی منعکس خواهد شد. بنابراین هزینه واقعی افزایش قیمت سوخت را نه فقط مالکان خودرو، بلکه تمامی خانوارها، از جمله دهک‌های کم‌درآمد، پرداخت خواهند کرد.

بحران بنزین در شرایطی عمیق‌تر می‌شود که توقف حملات آمریکا هنوز به معنای پایان جنگ نیست. دونالد ترامپ روز دوشنبه گفت آمریکا در حال مذاکرات «بسیار عمیق» با جمهوری اسلامی ایران است، اما هشدار داد در صورت شکست مذاکرات، برای از سرگیری «اقدام نظامی قدرتمند» آمادگی دارد. او تاکید کرد زمان زیادی برای دستیابی به توافق وجود ندارد و مذاکرات باید به‌سرعت نتیجه بدهند.

آمریکا پس از ۱۳ شب حمله، بمباران ایران را موقتا متوقف کرد تا به مذاکرات درباره تنگه هرمز و یک توافق احتمالی فرصت دهد، اما گزینه حملات گسترده‌تر همچنان روی میز است.

در چنین شرایطی، دولت پزشکیان از یک سو با کسری روزانه بنزین، کاهش منابع مالی و دشوار شدن واردات روبه‌رو است و از سوی دیگر باید خود را برای احتمال ازسرگیری حملات و آسیب بیشتر به زیرساخت‌های انرژی آماده کند.